در زمان امام كاظم عليه السّلام ، باتوجه به اعمال فشارهايى كه نسبت به ايشان صورت مىگرفت ، فعاليت وكيلان افزايش و گسترش يافت ، با اين حال امام عليه السّلام و وكلاى آن حضرت بيش از هرچيز تلاش داشتند تا مانع آگاهى عباسيان از اين سيستم شوند . با آغاز قرن سوم هجرى وضعيت شيعيان به‌گونه‌اى دشوارتر تغيير كرد . احضار امام جواد عليه السّلام به بغداد و پس از آن اسكان امام هادى و امام عسكرى عليهما السّلام در شهر سامرا به منظور تحت‌نظر داشتن و ايجاد محدوديت براى ايشان ، ارتباط ائمه عليهم السّلام با شيعيان را بسيار كاهش داد . از سوى ديگر امامان عليهم السّلام نيز به دو جهت ، سياست كاهش تماس مستقيم با شيعيان را دنبال مىكردند ؛ نخست به جهت تقيه و جلوگيرى از ايجاد سوءظن نسبت به شيعيان در دربار عباسى و ديگرى به جهت زمينه‌سازى و ايجاد آمادگى ذهنى و روانى براى دوران غيبت ، از اين‌رو امام هادى عليه السّلام در طول دوران امامتش ( 220 - 254 ق ) بيش از هرچيز ، به تنظيم نظام وكالت همت داشت . آن حضرت با تعيين افرادى كه صلاحيت لازم را دارا بودند و نيز از طريق مكاتبات مستمر ، و در عين حال مخفيانه ، به رهبرى جامعهء شيعه مىپرداختند و هرچه زمان غيبت نزديك‌تر مىشد ، نظام وكالت قوت بيشترى مىيافت . در زمان امام عسكرى عليه السّلام وضعيت به‌گونه‌اى بود كه بيشتر ارتباط امام از طريق وكيلانش انجام مىگرديد . حتى گاهى امام ، نمايندگان و فرستادگان شيعيان را كه به سامرا و بغداد مىآمدند ، به وكيلان خود در اين شهرها ارجاع مىداد . با آغاز دوران غيبت ، نظام وكالت در قالب جديد خود يعنى نيابت تكامل يافت . در اين دوران امام دوازدهم ، فعاليت‌هاى خود را بدون حضور مستقيم در جامعه دنبال مىكرد و جامعهء شيعه را از طريق نماينده برگزيده خود كه سفير يا نائب خاص امام ناميده مىشد ، رهبرى مىنمود . نائبان خاص در واقع وظيفه داشتند اقدامات لازم را در جهت رهبرى جامعهء شيعه باتوجه به دستورات صادره